MONGOL

1266 y─▒l─▒nda Cengiz HanÔÇÖ─▒n o─člu TuluÔÇÖnun o─člu Kubilay t├╝m Mo─čol d├╝nyas─▒n─▒n ba┼č─▒na ge├žti ve B├╝y├╝k Han oldu. ├ťlke ├Âylesine b├╝y├╝m├╝┼čt├╝ ki d├╝nyan─▒n 4 te 3ÔÇÖ├╝ Mo─čol kontrol├╝ alt─▒ndayd─▒. Ortado─ču ve bat─▒ Asya topraklar─▒ Kubilay HanÔÇÖ─▒n abisi Hulag├╝ HanÔÇÖ─▒n kontrol├╝nde, Rusya topraklar─▒ Alt─▒n Ordu ismiyle CengizÔÇÖin b├╝y├╝k o─člu ├çu├žiÔÇÖnin o─člu Batu HanÔÇÖ─▒n elindeydi. Kubilay Han ise Yuan Hanedanl─▒─č─▒ ile TibetÔÇÖten KoreÔÇÖye kadar olan muazzam b├╝y├╝kl├╝kteki topraklarda h├╝km├╝n├╝ s├╝r├╝yordu. Y─▒llarca g├Â├žebe olarak ya┼čamaya al─▒┼čk─▒n Mo─čol halk─▒ art─▒k ┼čehirle┼čmeye ba┼člam─▒┼čt─▒.

Kubilay Han kendine bir ba┼čkent yapma giri┼čimlerine ba┼člam─▒┼čt─▒. M├╝sl├╝man mimarlar─▒ ve Orta Asyal─▒ ustalar─▒ ┼čehri yeni bir tarzda in┼ča etmeleri i├žin g├Ârevlendirmi┼čti. KubilayÔÇÖ─▒n ba┼čkenti kuzey-g├╝ney ekseninde uzanan geni┼č, d├╝z caddelere ve onlara dikey olarak uzanan do─ču-bat─▒ caddelerine sahipti. Geni┼č caddeler in┼ča edilmesinin sebebi, ├çinli i┼č├žilerin tekerlekli el arabalar─▒ndan ├žok Mo─čollar─▒n askeri manevralar─▒yd─▒. Bu caddeler ata binmi┼č dokuz s├╝varinin yan yana dizilerek ┼čehrin i├žerisine do─čru d├Ârtnala ilerlemelerine yetecek kadar geni┼čti. ┼×ehir ─░talya, Hindistan ve Kuzey Afrika kadar uzak yerlerden gelen t├╝ccarlara ev sahipli─či yap─▒yordu. Alimler ve doktorlar kendi alanlar─▒nda ├žal─▒┼čmak i├žin Ortado─čuÔÇÖdan gelmi┼člerdi. Uluslararas─▒ ilkelerin ├žo─čuna sahip olan ┼čehir ger├žek bir d├╝nya ba┼čkentiydi ve bu role uygundu. Bu ┼čehrin ad─▒ Han Kenti anlam─▒na gelen Hanbal─▒kÔÇÖt─▒. Daha sonra bu isim ├çinÔÇÖin ┼čehri Pekin oldu.

Kubilay t─▒pk─▒ b├╝y├╝k babas─▒ Cengiz gibi bir yasa adam─▒yd─▒. Y├Ânetim toprak sahiplerinin m├╝lkiyet haklar─▒, d├╝┼č├╝r├╝lm├╝┼č vergiler, geli┼čmi┼č yollar ve ula┼č─▒m konusunda g├╝vence veriyordu. B├╝y├╝k Han Tibetliler, Ermeniler, Kitan a┼čireti, Araplar, Tacikler, Uygurlar, Tangutlar, T├╝rkler, ─░ranl─▒lar ve Avrupal─▒lar─▒n dahil oldu─ču farkl─▒ y├Ânetim gruplar─▒ndaki yabanc─▒lar─▒ s├╝rekli olarak kayna┼čt─▒rmaya ├žal─▒┼čt─▒.

─░pek yolu gibi en b├╝y├╝k ticareti elinde bulunduran Kubilay bu ticaretin h─▒z─▒n─▒ ve g├╝venli─čini artt─▒rmak i├žin ka─č─▒t para kullan─▒m─▒n─▒ yayg─▒nla┼čt─▒rd─▒. Paray─▒ dut a─čac─▒ kabu─čundan yap─▒lan ve AvrupaÔÇÖda yayg─▒n ┼čekilde bilinmeyen ka─č─▒t olarak tarif etmi┼čti. 1269ÔÇÖda Mo─čol Dil OkuluÔÇÖnu daha sonra 1271ÔÇÖde Mo─čol Ulusal ├ťniversitesini kurdu. G├╝ncel olaylar─▒ kaydetmek, eski metinleri d├╝zenlemek, yay─▒mlamak ve ar┼čivlerden yararlanmak i├žin ├Âzel uzmanlar g├Ârevlendirdi. Tiyatro oyunlar─▒na b├╝y├╝k bir istekle destek verilmi┼čti. Mo─čol saray mensuplar─▒ akrobatik hareketler, duygusal m├╝zik, parlak makyaj ve renkli k─▒yafetlerden olu┼čan oyunlar─▒ izlemekten b├╝y├╝k keyif al─▒yorlard─▒. Ortaya ├ž─▒kan oyunlar ├çin edebiyat─▒nda halen de ad─▒ndan s├Âz ettiren oyunlard─▒.

├çin ve ParisÔÇÖin sanat├ž─▒lar─▒, B├╝y├╝k HanÔÇÖ─▒n hizmetinde birbirleriyle yar─▒┼č─▒yorlard─▒.

Edward Gibbon, Decline and Fall of the Roman Empire

Mo─čollar t├╝m dinlerin ├Âzg├╝rl├╝─č├╝ne Cengiz Han d├Âneminden beri b├╝y├╝k ├Ânem veriyorlard─▒. O zaman─▒n d├╝nyas─▒nda dini bu kadar ├Âzg├╝r ya┼čayan ba┼čka bir devlet olmad─▒. M├╝sl├╝man, Hristiyan, Yahudi, Budist, ┼×aman, Konf├╝├žy├╝s├ž├╝ t├╝m dinler birbirleriyle ya┼čamay─▒ ├Â─črenmi┼čler ve bunu sevmi┼člerdi. Mo─čollar fethettikleri d├╝nyada olduk├ža ├Âl├ž├╝l├╝ ve tedbirli hareket etmi┼člerdi. Fethettikleri b├Âlgelerde ├Âzel bir mimari tarz uygulanmas─▒n─▒ zorunlu k─▒lmam─▒┼člard─▒. Dillerini ve dinlerini bu ├╝lkedeki insanlara zorla kabul ettirmeye ├žal─▒┼čmam─▒┼člard─▒, vatanda┼člar─▒n ya┼čam tarz─▒nda k├Âkl├╝ de─či┼čiklikler yap─▒lmas─▒n─▒ talep etmemi┼člerdi.

D├╝nyadaki ilk posta sistemi Cengiz Han zaman─▒nda kurulmu┼č ve Kubilay Han zaman─▒nda geli┼čtirilmi┼čti. Posta istasyonlar─▒ arac─▒l─▒─č─▒yla mesajlar, insanlar, mallar, at ya da deve kervan─▒yla Mo─čolistanÔÇÖdan VietnamÔÇÖa, KoreÔÇÖden ─░ranÔÇÖa g├Ânderilebiliyordu. Mo─čol ticaretinin y├╝kselmesi bir├žok kuma┼č t├╝r├╝n├╝ d├╝nya pazar─▒yla tan─▒┼čt─▒rd─▒. Bat─▒ÔÇÖda saten olarak bilinen p├╝r├╝zs├╝z ve parlak ipek t├╝r├╝ ismini Mo─čollara ait Zaytun LimanÔÇÖndan alm─▒┼čt─▒r. ─░talyan yazarlar Dante il Boccaccio ve ─░ngiliz yazar Chaucer d├╝nyadaki en zarif kuma┼ča ÔÇťTatar SateniÔÇŁ ifadelerini kullanm─▒┼člard─▒. ─░ngiltere Kral─▒ II. Edward ┼č├Âvalyelerin k─▒yafetlerinde kullan─▒lmak ├╝zere 150 adet dizba─č─▒ ni┼čan─▒ sipari┼č vermi┼č ve hepsinin Tatar mavisi olmas─▒n─▒ ├Âzellikle belirtmi┼čtir.

Bu yaz─▒da Mo─čollara birazda farkl─▒ bir ┼čekilde bakal─▒m istedim. T├╝m d├╝nyan─▒n barbar olarak tan─▒d─▒─č─▒ veya ├Âyle tan─▒mak istedi─či Mo─čollar d├╝nya k├╝lt├╝r├╝n├╝, sanat─▒n─▒, ticaretini b├╝y├╝k bir ├Âl├ž├╝de etkilemi┼člerdir. Matbaay─▒ ilk defa onlar kullanm─▒┼člar, ilk ka─č─▒t para ticaretini onlar ba┼člatm─▒┼člar, posta sistemini ilk onlar d├╝nyaya duyurmu┼člard─▒.

Ama biz onlara barbar demeye ve hala Cengiz HanÔÇÖ─▒n T├╝rk olup olmad─▒─č─▒n─▒ tart─▒┼čmaya devam edelim.

Son olarakta Mo─čol ezgileri isteyenlere buraya bir m├╝zik b─▒rakay─▒m

Batzorig Vaanching ÔÇô The Beautiful Steppe

Kaynaklar:
Marco Polo, The Travels of Marco Polo
Jack Weatherford, Cengiz Han (├žev. Sermin Karakale

Bir cevap yaz─▒n

E-posta hesab─▒n─▒z yay─▒mlanmayacak. Gerekli alanlar * ile i┼čaretlenmi┼člerdir