mimari kuramlar

Min├Âr Mimarlar ve ─░p Cambazlar─▒: Ortak Mimari Manifesto

Jill StonerÔÇÖ─▒n Toward a Minor Architecture (Min├Âr Bir Mimariye Do─čru) (MIT Yay─▒nlar─▒, 2012) ip cambazlar─▒ i├žin harika bir manifesto olu┼čturabilir ├ž├╝nk├╝ yazar mimarinin siyasi g├╝c├╝n├╝ ifade etmek ve diren├ž g├Âsterecek mimari s├╝re├žlerin stratejisini ├žizmek i├žin bir dizi ├Ânemli referansa ba┼čvuruyor (Kafka, Borges, Ballard, Guattari, Deleuze, Bataille, Foucault, Robbe Grillet, Torre de David v.s) Kitab─▒n ismi ve konusu elbette Deleuze ve GuattariÔÇÖnin Kafka: Min├Âr Bir EdebiyatÔÇÖa Do─čru adl─▒ kitab─▒na g├Ândermede bulunuyor.

Min├Âr kelimesi her iki kitapta da Frans─▒zca ve ─░ngilizcedeki ├žift anlam─▒yla d├╝┼č├╝n├╝lmeli. Min├Âr elbette z─▒tl─▒k bildiren bir kelime ama ayn─▒ zamanda h├╝k├╝m s├╝ren d├╝zenin dibini kaz─▒yan bir disiplin. Direncin bu bi├žimini analiz etmek i├žin bak─▒lmas─▒ gereken yazar ger├žekten de Kafka. ├çekoslovak olmas─▒na ra─čmen Almanca yaz─▒yordu ve dolay─▒s─▒yla dil arac─▒l─▒─č─▒yla Deleuze ve GuattariÔÇÖnin bir b├Âlgede (b├Âlge neresi olursa olsun) h├╝k├╝m s├╝ren iktidara kar┼č─▒ diren├ž g├Âstermenin uygun herhangi bir bi├žimi olarak adland─▒rd─▒klar─▒ yersizyurtsuzla┼čt─▒rma dedikleri eylemi ger├žekle┼čtiriyordu.

KafkaÔÇÖn─▒n ayn─▒ zamanda The Burrough adl─▒ k─▒sa bir ├Âyk├╝s├╝ vard─▒r, bu ├Âyk├╝de bir ┼čeyin dibini oyma eylemini edebile┼čtirir; Deleuze ve GuattariÔÇÖye g├Âre de Kafka ger├žekten deli─či kazan bir k├Âpek gibi, oyu─ču kazan bir fare gibi yazar. Dolay─▒s─▒yla Kafka, Jill StonerÔÇÖ─▒n kitab─▒n─▒n da ba┼člang─▒├ž noktas─▒d─▒r. StonerÔÇÖa g├Âre, Dava kitab─▒nda ge├žen mekanlar, mimarinin insan ├╝zerindeki bask─▒s─▒n─▒n en iyi ├Ârnekleridir. Her oda ana karakter Josef K.ÔÇÖn─▒n sonu gelmeyen delili─čini artt─▒ran g├╝├žl├╝ bir klostrofobi hissetti─či birer h├╝credir.

Kafka belki de ÔÇťi├žeride olman─▒nÔÇŁ mutlak hali ├╝zerinde m├╝kemmelle┼čmi┼č bir uzmand─▒r. Onun edebi alanlar─▒nda i├ž mekanlar tarif edilmesi zor yerlerdir, anlat─▒n─▒n sonu, ba┼č─▒, ger├žek bir merkez noktas─▒ yoktur, zapt edilmesi g├╝├ž s├╝rekli akan bir dil vard─▒r. Ancak kurgusunun i├žindeki mimari alanlar istisnas─▒z i├žeride olma durumunu vurgular. ├ľzellikle romanlar─▒nda bir dizi kap─▒ e┼či─či vard─▒r. KafkaÔÇÖn─▒n kurgular─▒nda kap─▒lar d─▒┼čar─▒ ├ž─▒kmak i├žin de─čil, i├žeri girmek i├žindir. Tuhaf ve paradoksal geometriler ba─člant─▒y─▒ sa─člar ama s├╝reklilik g├Âstermez. ─░├ž mekanlar durmaks─▒z─▒n i├žeriye do─čru ├žo─čal─▒r; Raymond RousselÔÇÖin d├╝z yaz─▒s─▒ gibi, kapat─▒lm─▒┼čl─▒k duygusu yaratan b├╝y├╝k binalar─▒n i├žinde yuvalan─▒rlar. Ka├ž─▒┼č ihtimalini kesin olarak ortadan kald─▒r─▒rlar.

Dava roman─▒nda t├╝m odalar bo─čucudur; her yer havas─▒z, s─▒cakt─▒r ve klostrofobiktir. ─░nsanlara ait odalar ofislere ya da koridorlara d├Ân├╝┼č├╝r; Josef KÔÇÖn─▒n kendi odas─▒, Fraulein BurstnerÔÇÖin yatak odas─▒na a├ž─▒l─▒r ve buras─▒ ilk tuhaf sorgulamas─▒n─▒n ya┼čand─▒─č─▒ odaya d├Ân├╝┼č├╝r. M├╝fetti┼čin biri, odan─▒n orta yerine ├žekilmi┼č bir masada oturur, di─čer ├╝├ž adam karanl─▒k k├Â┼čelere sinmi┼č, duvara as─▒lm─▒┼č ├žer├ževeli foto─čraflara dikkatle bakmaktad─▒rlar. Bu b├╝rokratik ortam─▒n tam g├Âbe─činde ÔÇťa├ž─▒k camdan mandalla tutturulmu┼č beyaz bir bluz sarkar.ÔÇŁ Her sahne benzer ┼čekilde tak─▒m elbiseli adamlarla, bir dizi acayip nesneyle, ba┼čkalar─▒n─▒n s├╝rekli m├╝dahalesiyle ve odalar─▒n i├žinde devam eden ev ya┼čant─▒s─▒ndan kesitlerle s─▒k─▒┼č t─▒k─▒┼č hale getirilmi┼čtir. Stoner Jill. Toward a Minor Architecture. (Stoner Jill, Min├Âr Bir EdebiyatÔÇÖa Do─čru) Cambridge: MIT Press, 2012. S23

Mimari iki sebepten dolay─▒ bask─▒c─▒d─▒r (ya da benim kullanmay─▒ tercih etti─čim ifadeyle ÔÇťsilah haline getirilmi┼čtirÔÇŁ). ─░lk sebep mimarinin fiziki durumunun insan bedeni i├ži bir dizi engel yaratt─▒─č─▒ ger├že─čiyle ilgilidir; ufak tefek g├Âvdenin i┼čleyi┼čini engelleyen basit bir kald─▒r─▒m ta┼č─▒ ya da asfalt yoldan tutun da v├╝cudu bir h├╝creye mahkum eden alt─▒ katl─▒, hava ge├žirmez y├╝zeye kadar. ─░kinci sebep ise mimarinin ├╝retiminin neredeyse her zaman h├╝k├╝m s├╝ren iktidar─▒n geli┼čtirdi─či ├╝retim bi├žimi ile antla┼čma i├žinde olmas─▒d─▒r. Bu iki ko┼čulun d─▒┼č─▒na ├ž─▒kabilmek zordur. Ancak diren├ž, mutlak ka├ž─▒┼č de─čil, sistemin alt─▒n─▒ kendi i├žinde a─č─▒r a─č─▒r oymakt─▒r:

Nesneye (isim) itiraz etmek (fiil). ─░tiraz etmek iktidar─▒n nesnelerinin ├╝zerine ├žizgi ├žekmektir ki bu nesneler bilgiye dayan─▒r. Bilginin kendisi de devasa a─č─▒r bir nesnedir, devasa temelleri ve a─č─▒rl─▒k merkezi vard─▒r. Kuramlar ve felsefeler ├Ânc├╝llerinin belirledi─či gelenek ├╝zerinden in┼ča edilir. Doktrinler gibi onlar da tehlikeli ├Âl├ž├╝de otoriterdir. Dinler, monar┼čiler, hukuk sistemleri, ┼čirketler-tarih boyunca mimariye h├╝kmeden bu efendiler, bizlere, min├Âr mimarlar─▒n ├╝zerine ├žizgi ├žekebilecekleri ya da itirazlar─▒n─▒ dile getirebilecekleri nesneler sunar.

Stoner Jill. Toward a Minor Architecture. (Min├Âr Bir Mimariye Do─čru) Cambridge: MIT Press, 2012. S67

Jill Stoner bizleri min├Âr mimarlar olmaya davet ediyor. ─░ktidar─▒n yap─▒tlar─▒n─▒ ortadan kald─▒rma y├Ân├╝ndeki gizli ama g├╝├žl├╝ arzular─▒m─▒z─▒ ifade etmeliyiz (S7). Bu, g├╝c├╝ olmayan bir mimarinin ya da iktidar ili┼čkilerini ifade etmeyecek bir mimarinin manifestosu de─čil, bunlar zaten d├╝┼č├╝nebilecek ┼čeyler de─čil; bu, iktidar─▒n uygulamalar─▒na ve varl─▒─č─▒n─▒ yayg─▒nla┼čt─▒rmas─▒na
kar┼č─▒ s├╝rekli m├╝cadele etme ├ža─čr─▒s─▒. Felix GuattariÔÇÖnin de i┼čaret etti─či gibi: arzu, kapal─▒ bir d├╝nyada, di─čer referans sistemlerinin ├╝zerini kapatarak ortaya ├ž─▒kan s├╝re├žtir, bu s├╝re├ž, hi├žbir ┼čeyin garantisini vermese de, ├Âzg├╝rl├╝─č├╝n yeni katmanlar─▒n─▒n a├ž─▒─ča ├ž─▒kmas─▒n─▒ sa─člar. (Soft Subversions)

─░ster, sistemimizin alt─▒n─▒ kazan min├Âr mimarlar olmaya u─čra┼čal─▒m, isterse d├╝nyay─▒ ├ževreleyen g├╝├žl├╝ s─▒n─▒rlarda beceriyle y├╝r├╝yen ip cambazlar─▒, mimaride mevcut olan fiziksel ve siyasi g├╝├žlerin fark─▒na varmak, bunlar─▒ analiz edip, a├ž─▒k├ža dile getirmek konusunda yakla┼č─▒m─▒m─▒z ayn─▒. Min├ÂrÔÇÖ├╝n taraf─▒nda m├╝cadele etmenin sebebi, Maj├ÂrÔÇÖ├╝n sadece bir ideoloji olarak var oldu─ču ger├že─čidir. Bu de─čerlendirmenin en iyi ├Ârne─či de modernizmin ├ž├Âk├╝┼č├╝d├╝r.

Modernizm, normatif olmas─▒ beklenirken, ger├žekte, idealist bir z├╝mre yaratm─▒┼čt─▒r. Hem normatif hem idealist olan bir z├╝mreden daha tuhaf bir ┼čey de yoktur; ancak bu yine de t├╝m ├žo─čunlu─čun ko┼čulu haline gelmi┼čtir. H├╝k├╝m s├╝ren belli bir iktidar─▒n mutlak standard─▒ tek bir ki┼či taraf─▒ndan cisimle┼čtirilemez ve dolay─▒s─▒yla bu min├Âr kimli─či sahiplenip, bu kimlikle hareket etmek i├žin s├╝recin tamam─▒ DeleuzeÔÇÖ├╝n olu┼č dedi─či s├╝re├žlere dahil edilebilir.

Bu makaleyi sonland─▒r─▒rken Jill StonerÔÇÖ─▒n kitab─▒ndan bu manifestoyu birka├ž c├╝mleyle somutla┼čt─▒ran bir al─▒nt─▒ yapmak istiyorum:

Min├Âr mimar, y─▒k─▒c─▒ bir min├Âr karakterdir, bir tamircidir, bir hackerd─▒r, gazeteci ve edit├Ârd├╝r, ├Âteki-ben ve altta oland─▒r. Ancak tamirciler, tamir ettikleri gibi sabote de edebilirler, birle┼čtirmekten ziyade par├žalaya da bilirler. Hackerlar kodlar─▒ de┼čifre ettikleri gibi onlar─▒ daha da i├žinden ├ž─▒k─▒lmaz bir hale sokabilirler ve edit├Ârler (bizi laf kalabal─▒─č─▒ndan kurtarmak i├žin) fazlal─▒─č─▒ merhametsizce kesip atabilirler (ÔÇŽ)
─░├ž mekanlar d─▒┼čar─▒y─▒ ├žo─čalt─▒r; d─▒┼čar─▒ ka├žarlar. Nesneler durduklar─▒ mekanda ├žo─čal─▒r; mekan─▒ par├žalara ay─▒r─▒r. Mimar/├Âzne i├žin, min├Âr olmak darmada─č─▒n olmu┼č ka├ž─▒┼č arzusunun ve efendiye duyulan a┼čk─▒n yerine, her i┼čin ba┼č─▒nda kulland─▒─č─▒m─▒z efendinin dilini reddetmeyi koymakt─▒r.

Stoner Jill. Toward a Minor Architecture. (Min├Âr Bir Mimariye Do─čru) Cambridge: MIT Press, 2012. S91

Berrin Chatzi Chousein / underground poetix 13

Bir cevap yaz─▒n

E-posta hesab─▒n─▒z yay─▒mlanmayacak. Gerekli alanlar * ile i┼čaretlenmi┼člerdir