Luchino Visconti

Yaz─▒n─▒n ba┼čl─▒─č─▒ olsayd─▒, herhalde “─░talyan Luchino Visconti’ye Almanca Bak─▒┼člar” diye atard─▒m. ├ç├╝nk├╝ bu g├╝zel (ama alttan alta dondurucu ve keskin Kuzey T├Âton so─čuklar─▒ da seziliyor) ├ževiri kitab─▒n d├╝zenlenmesinde, yaz─▒ld─▒─č─▒na g├Âre, Alman Sinemateki’nin (ve bu arada da yayma haz─▒rlayanlar olarak P. W. Jensen ve W. Sch├╝tte’nin) katk─▒s─▒ olmu┼č.

(Elbet ben de yan─▒labilirim. Ama insan ne yapsa, ne etse kendi ├Âzg├╝l ve de kara┼č─▒n tarih├žesinden pek uzakla┼čamaz gibi geliyor bana. Ve uzakla┼č─▒ld─▒─č─▒n─▒ s├Âyleyenler ise (ve zaten) do─čruyu s├Âylemiyorlar. NeyseÔÇŽ) Kimi yaz─▒lar─▒mda belirtmi┼čtim; yayg─▒nl─▒─č─▒n─▒n aksine, ortam, ko┼čul ve ├╝retim bi├žimlerinden ayr─▒ ve i┼čte havada as─▒l─▒ duran bir nesnellik olmam─▒┼čt─▒r bu d├╝nyada, yok! Biliyorsunuz bizim yak─▒n yaz─▒n tarihimizde ve de ├Âzellikle “─░kinci Yeni” Ak─▒m─▒ (ben ‘S─▒k─▒ ┼×iir’ diyorum,”hermetique”ten yola ├ž─▒k─▒ld─▒ belki ama orada kal─▒nmam─▒┼čt─▒r) konusunda ger├žekten ilkel ve iyice dar kafal─▒ (‘filisten’) ele┼čtirmenler nesnel olmakla bilimsel olmay─▒ birbirlerine kar─▒┼čt─▒r─▒rlar. Ne yapal─▒m, bu d├╝nyada ┼čiir, Lavrenti’lerden, ineklik edenlerden bir t├╝rl├╝ kurtulam─▒yor. Ak─▒llannca ┼čiirin tarihte paras─▒z ve beklenmedik y├╝r├╝y├╝┼č├╝n├╝ durduracaklar! Hem de d├╝nya g├╝zeli bir g├Âr├╝┼č├╝ alabildi─čine sevimsiz k─▒lma pahas─▒na!

Evet, ben de, (1968), merkez Mis Soka─č─▒’nda iken, T├╝rk Sinematek Derne─či’nde -ve tabii Yeni Sinema dergisinde- ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒m. Sinematek kapand─▒ -Gariptir; Sinematek’in okus pokus edilen filmleriyle yaln─▒z bir berber ve bir de bir gazeteci ilgilendi ama nedense sinema tarih├žileri ve ele┼čtirmenleri hi├ž ilgilenmediler. Bizim “okumu┼člar─▒m─▒z” ne geni┼č me┼črepli oluyorlar de─čil mi?- ve i┼č giderek ve adeta bir aile vakf─▒na d├Ân├╝┼čt├╝. Bunun son kesin kan─▒t─▒ da ┼ču olmu┼čtur: 13 Mart 1989’da sabah─▒n ayazmda i┼čbu vakf─▒n d├╝zenledi─či 8. ─░stanbul Uluslararas─▒ Film Festivali i├žin ilk g├╝n yer ay─▒rtmaya kuyru─ča girenlerin, en ├Ân s─▒ralarda bulunsalar dahi kimi filmlerin ve b├Âylece kimi sinema salonlar─▒n─▒n i┼čbu ailenin akrabalar─▒na ve arkada┼člar─▒na hepten kapat─▒lm─▒┼č oldu─čunu ├Â─črenmeleri olgusuydu. ┼×a┼čk─▒nl─▒kla kar┼č─▒l├ónan bu uygulama demokrasiye de, d├╝r├╝stl├╝─če de ayk─▒r─▒ bir oldu bitti de─čil midir sizce?

Ko┼ča ko┼ča Akdenizlilik, ‘m├╝zik’, ‘opera’lar, Mozart, Verdi, MahlerÔÇŽ ve ‘tarih’ kokan Luchino Visconti’ye geliyorum. (S├Âyleyeyim; kimi katmanlar─▒n ‘├ž├╝r├╝m├╝┼čl├╝k’├╝ ve de ‘├ž├╝r├╝m├╝┼č ├ži├žek’ kokuyor ayr─▒ca. K─▒sacas─▒, ‘insan’ kokuyor da denebilir mi bilemem.)

Visconti’nin bence en ├Ânemli filmlerinden olan B├╝y├╝k Ay─▒n─▒n Soluk Y─▒ld─▒z─▒’n─▒ (Vaghe Stello Dell’Orsa) i┼čte bu Sinematek g├╝nlerinde, 1968’de ─░talyanlarda (Casa D’Italia’da) izlemi┼čtim. (Ve Bertolucci’nin Devrimden ├ľnce’sini de.)

Benim, Visconti’den ilk g├Ârd├╝─č├╝m film ise san─▒r─▒m 1955’te Senso’dur (G├╝nahk├ór G├Ân├╝ller), ─░stanbul.

Siyasall─▒ arkada┼č─▒m Erol G├╝lercan’la 8 kez g├Ârd├╝─č├╝m├╝z Beyaz Geceler, 1958, Ankara. (1866 Venedik’i, Clara Calamai’nin kollar─▒n─▒ a├žarak gerinmesini de an─▒ms─▒yorum!)

Ama ben daha ├žok Visconti’nin hemen hemen b├╝t├╝n filmlerindeki ├Âzelliklerinin g├Âr├╝ld├╝─č├╝ ‘II Gattopardo’ (Leopar) filmini ele almak istiyorum:
1860, SicilyalI Salina Prensi;
Gerileyen bir s─▒n─▒f;
Avrupa tutuculu─čunun kendisiyle hesapla┼čmas─▒;
Bir toplumun geri ├žekili┼či;
“Eski ayr─▒cal─▒klar─▒n─▒ olabildi─čince korumak u─čruna yeni d├╝zene uymak” isteyenler;
Ya da; ├ž├Âk├╝┼č;’
“Ayakta kalmak isteyenler onlar─▒n aras─▒na kar─▒┼čmal─▒d─▒r.”;
Bu arada, insansal saptamalar: “G├╝zelli─či g├Âz├╝yle g├Âren, art─▒k ├ľl├╝me yakla┼čm─▒┼čt─▒r.”

Visconti’nin, sinema ya┼čam─▒na Fransa’da Jean Renoir’la ba┼člad─▒─č─▒ bilinir; Une Partie de Campagne, 1936.

Sineman─▒n bir ┼čairi olarak ele ald─▒─č─▒m Visconti’yi biraz olsun a├ž─▒nd─▒rmak i├žin ‘antropomorfolojiye girmemiz gerekti─čini’ de ekleyece─čim. ┼×airler insana bi├žim vermezler mi?

Visconti ayru zamanda ‘doymak bilmeyen bir okurdur’ da. (Kendisine ‘Lombardik bir okuyucu’ diyor; Manzoni, Verga, Vittorini, PaveseÔÇŽ)

Bitirirken, Wolfram Sch├╝tte’den ┼čunu al─▒nt─▒l─▒yorum:
“Luchino Visconti’nin filmleri Murnou, ┼×troheim ve Losey gibi y├Ânetmenlerin eserleriyle genelde ayn─▒ yazg─▒y─▒ payla┼č─▒r. Siyasi ya da ticari kayg─▒larla uygulanan sans├╝r, filmlerin pek ├žo─čunu adeta tan─▒nmayacak hale getirmi┼čtir, hatta i├žlerinden baz─▒lar─▒n─▒ sonradan ilk yap─▒ld─▒─č─▒ bi├žime yeniden sokmak bile m├╝mk├╝n olmam─▒┼čt─▒r.”

Lampedusa, II Gattopardo’da ne diyordu? “Her ┼čeyin ayn─▒ kalabilmesi i├žin, her ┼čeyin de─či┼čmesi gerek.”

Ece Ayhan – 1989

Bir cevap yaz─▒n

E-posta hesab─▒n─▒z yay─▒mlanmayacak. Gerekli alanlar * ile i┼čaretlenmi┼člerdir