Anlamın zıt kutupları arasında bir gezintiye dair…

…Ve yanılmacalardan aldığımız keyif, zihnimizin birbirine zıt bu iki yorum arasında gidip gelişinde açığa çıkar öncelikle. Bazı filozofların bu gidip gelmelerden özellikle niçin etkilendiklerini ve bazılarının, gülüncün özünü niçin birbiriyle çelişen iki hükmün çarpışmasında veya üst üste binmesinde gördüklerini anlıyoruz… …bir yanılmacada karakterlerden her biri olaylar dizisinin kendisini ilgilendiren kısmını yaşar; bu kısımla ilgili doğru bir temsile sahiptir ve sözlerini ve davranışlarını buna göre düzenlemektedir. Her bir karakteri ilgilendiren her bir olay dizisi bağımsız şekilde gelişir; fakat bir noktada bu diziler öyle bir şekilde karşılaşır ki bunlardan biri içinde yer alan söz ve fiiller aynı anda bir diğerine de ait olabilir. İşte karakterlerin yanlış anlamaları ve durumdaki çifte anlamlılık buradan kaynaklanır. Fakat bu çifte anlamlılık kendi başına gülünç değildir; birbirinden bağımsız iki dizinin tesadüf edişini, çakışmasını sergilediği için gülünçtür sadece. (Henri Bergson-Gülme)   

Cosimo, rehinci dükkânının karşısında kapıyı gözetlemektedir. Sigarasını yakar, etrafı gözetler ve dükkân kapısının kapatılacağını anladığı zamanda cebindeki silahı çıkarıp gazetenin arasına saklar ve yine etrafını gözetleyerek kapıya yönelir. Kapanma uyarısına karşın müsaade isteyerek içeri girer ve son müşterinin çıkmasını bekler. Kapıdaki görevli dışarı çıkmış sigarasını içmektedir. Cosimo müşteri gittikten sonra etrafı kolaçan edip emin olduktan sonra, silahını gazetenin altından bir kol hareketiyle çıkarır ve rehinciye doğrultur:

– Bunu gördün mü?

Rehinci kafasını hiç kaldırmadan silaha doğru bakar, elini uzatıp alır ve incelemeye başlar:

– Bir bakalım. Küçük kalibreli Baretta, ama pek eski bir şey. 1000 liret veririm.

Cosimo bu esnada ağzında sigarasıyla şaşkın bir vaziyette adamı izlemektedir. Adam kafasını kaldırır ve sorar:

– Uyar mı?

Cosimo şaşkınlıkla karışık öfkeyle adamın elinden silahını alır ve uzaklaşır…         

Bilinmeyen Kişiler’in (Mario Monicelli,1958) bu sekansında zevkine sıklıkla rastlanılamayacak bir gülme eşlik eder insana. Cosimo’dan ve rehinciden karakter ve duygusal olarak o kadar uzaktayızdır ki, saf gülme bu en duyarsız izleyici hâlimizde yakalar bizi. Bu anda belki de hiç olmadığımız kadar kendimizdeyizdir sadece.

Cosimo soygunculuğuna odaklanır, rehinci ise işine. Kesişme düzlemindeki silah ise her ikisi için asla kesişmeyecek olan anlama sahiptir. Birisi için soygunun öldürücü tehdit aracı, diğeri için ise satın alınabilecek bir eşya. İki karakter de kesişme alanındaki nesneye sadece kendi mesleklerindeki işlevleri açısından odaklanır.

Cosimo’nun şaşkınlığı onun yanılgısını çıkarır. Rehinci ise ciddiyeti ile yanılgısının farkında olmayışıyla açığa çıkar. Bergson’dan bir alıntı yapalım tam burada:

 …Ve yanılmacalardan aldığımız keyif, zihnimizin birbirine zıt bu iki yorum arasında gidip gelişinde açığa çıkar öncelikle. Bazı filozofların bu gidip gelmelerden özellikle niçin etkilendiklerini ve bazılarının, gülüncün özünü niçin birbiriyle çelişen iki hükmün çarpışmasında veya üst üste binmesinde gördüklerini anlıyoruz…

 …bir yanılmacada karakterlerden her biri olaylar dizisinin kendisini ilgilendiren kısmını yaşar; bu kısımla ilgili doğru bir temsile sahiptir ve sözlerini ve davranışlarını buna göre düzenlemektedir. Her bir karakteri ilgilendiren her bir olay dizisi bağımsız şekilde gelişir; fakat bir noktada bu diziler öyle bir şekilde karşılaşır ki bunlardan biri içinde yer alan söz ve fiiller aynı anda bir diğerine de ait olabilir. İşte karakterlerin yanlış anlamaları ve durumdaki çifte anlamlılık buradan kaynaklanır. Fakat bu çifte anlamlılık kendi başına gülünç değildir; birbirinden bağımsız iki dizinin tesadüf edişini, çakışmasını sergilediği için gülünçtür sadece.

Cosimo’nun hükmü ile rehincinin hükmü silahın anlamına dair alanda çarpışır ve burada hükümlerin kesişim kümesi boştur. Cosimo kaybeder ve kaybettiren bu katı çarpışma esnasından gülme doğar. Anlamın zıt kutupları arasında gezinebilmeye dairdi…

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir