andre breton – nadja

g├╝zellik ya sars─▒c─▒ olacak, ya da hi├ž olmayacak.

download . andre breton – nadja (.pdf)

S├╝rrealizmin yaz─▒n ve sanat alan─▒nda etkisinin g├Âr├╝nmedi─či ender ├╝lkelerden┬ábiridir T├╝rkiye. Bir T├╝rk ger├žek├╝st├╝c├╝l├╝─č├╝ hi├žbir zaman olmam─▒┼čt─▒r.┬áS├╝rrealizmi, sanat alan─▒nda, biraz ba┼čkald─▒r─▒, biraz ayk─▒r─▒l─▒k, biraz de─či┼čiklik,┬ábiraz ger├žek├╝st├╝c├╝l├╝k olarak g├Ârenler (asl─▒nda onun felsefesinden hi├ž mi hi├ž┬áhaberi olmayanlar), ├Ârne─čin Garip ┼čiirini, Sait Faik’in son ├Âyk├╝lerini ve benim┬áku┼ča─č─▒m─▒n ilk ├Âyk├╝lerini, g├╝n├╝m├╝z├╝n biraz fantastik, biraz fantezi ├╝r├╝n├╝┬á├Âyk├╝lerini s├╝rrealizm s├Âzc├╝─č├╝n├╝ T├╝rk├žeÔÇÖye ├ževirerek “ger├žek├╝st├╝c├╝” olarak┬ánitelemi┼člerdir.

Oysa s├╝rrealizm yaln─▒z bir sanat okulu de─čil, bir d├╝nya g├Âr├╝┼č├╝d├╝r. Ak─▒mlar ve┬áokullarla dolu 20. y├╝zy─▒l sanat d├╝nyas─▒nda, insan─▒ ve d├╝nyay─▒ de─či┼čtirmeyi┬áama├žlayan tek sanat ak─▒m─▒d─▒r.

Bu ak─▒m─▒n ba┼čl─▒ca yarat─▒c─▒lar─▒ndan ve ├Âlene (1966) de─čin savunucular─▒ndan┬áAndr├ę Breton’un, dilimizdeki ilk kitab─▒ Nadja, yay─▒mlan─▒┼č─▒ndan (1928), altm─▒┼č┬ád├Ârt y─▒l sonra T├╝rk okuruna sunuluyor.

Ge├žen y─▒l Paris’te Centre George Pompidou’da d├╝zenlenen Andr├ę Breton┬ásergisini gezenler, Breton’un yaln─▒z b├╝y├╝k bir ┼čair, b├╝y├╝k bir yazar, e┼čsiz bir┬ásanat ak─▒m─▒n─▒n kuramc─▒s─▒ de─čil, ayn─▒ zamanda “burnu en iyi koku alan” bir┬ásanat “ka┼čifi” oldu─čunu da g├Ârd├╝ler.

Breton, ├ža─čda┼č sanat─▒n, bug├╝n yery├╝z├╝n├╝n belli ba┼čl─▒ modern sanatlar┬ám├╝zelerinde yer alan yap─▒tlar─▒n─▒ “ke┼čfetmekle” kalmam─▒┼čt─▒r. ├ťlkelerin sanat─▒na,┬áhalk sanat─▒na da en “do─čru” bakan, onlar─▒n dilini en iyi s├Âken ve ge├žmi┼čten,┬áyerelliklerinden kopar─▒p g├╝n├╝m├╝ze ta┼č─▒yan ve evrenselle┼čtiren ender┬ásanat├ž─▒lardan biri olmu┼čtur.

Andr├ę Breton, sanata, kendine de─čin bilinmeyen, ya da bilinip de─čerlendirilmeyen yepyeni bir ge├žmi┼č yaratm─▒┼čt─▒r. Ge├žmi┼čin karanl─▒klar─▒nda┬ákalan bir├žok yazar, ┼čair, bir├žok sanat s├╝rrealizmle yeniden do─čmu┼čtur. Ger├žek,┬áyenilik├ži sanat ak─▒m─▒ odur ki, kendini do─čururken, ge├žmi┼čin unutulmu┼č┬áde─čerlerini de beraberinde do─čurur.

Breton i├žinden ├ž─▒kt─▒─č─▒ toplumun k├╝lt├╝r/sanat temelini olu┼čturan Yunan/Latin┬ák├╝lt├╝r, sanat ve felsefesine kar┼č─▒ ├ž─▒k─▒yordu. ├ç├╝nk├╝ kar┼č─▒ ├ž─▒kt─▒─č─▒ rasyonalizm, bu┬ák├╝lt├╝r ve felsefenin ├╝r├╝n├╝yd├╝. (Ya┼čam─▒ndaki tutarl─▒l─▒─č─▒ sa├žmaya de─čin g├Ât├╝ren sanat├ž─▒, ├Ârne─čin, hi├žbir zaman, bu k├╝lt├╝r ve felsefenin ana kayna─č─▒ say─▒lan┬áYunanistan’a ayak basmad─▒.) Ku┼čkusuz s├╝rrealizm, bir antirasyonalist ak─▒md─▒.┬á─░nsano─člunu hi├žbir zaman ratio’nun (usun) verileriyle anlayamazd─▒k. Hayalin ve┬ád├╝┼č├╝n ussal bir y├Ân├╝ yoktu. D├╝┼čler, b├╝y├╝ler, t─▒ls─▒mlar, seziler, ├Ânseziler┬árasyonalizmin nesi ile a├ž─▒klanabilirdi?

Hay─▒r, Bat─▒’n─▒n, ratio temelleri ├╝zerinde y├╝kselen k├╝lt├╝r├╝, sanat─▒, uygarl─▒─č─▒ tek┬ák├╝lt├╝r, tek sanat, tek uygarl─▒k de─čildi. Usun ├Âtesinde bir sezgi; felsefenin┬á├Âtesinde bir alg─▒lama; hatta d├╝┼č├╝nce dilinin ├Âtesinde bir dil vard─▒ ki, bunlar─▒n┬ákendilerini d─▒┼čavurumlar─▒ ├žok daha saf, ├žok daha authentigue olabiliyordu.┬áS├╝rrealizm ak─▒m─▒ i├žinde yer alan sanat├ž─▒lar da, pusulalar─▒n─▒ daha ├žok bu y├Âne┬á├ževirdiler.

Nadja, Breton’un ve s├╝rrealizmin ilk gen├žlik ├╝r├╝nlerinden biridir. Bu kitab─▒,┬áyaz─▒nsal t├╝rlerden (roman, ├Âyk├╝, an─▒… ) birine sokmak g├╝├žt├╝r. Ger├ži bu kitaba┬áad─▒n─▒ veren ki┼či ve anlat─▒lan olaylar, d├╝┼čsel bir kurgu de─čil, Breton’un tan─▒d─▒─č─▒,┬ábir s├╝re birlikte oldu─ču ki┼činin ve Breton’un ya┼čad─▒─č─▒ olaylard─▒r. Ama gene de┬ábu kitap bir an─▒ kitab─▒ de─čildir. (Breton hi├žbir zaman an─▒lar─▒n─▒ kaleme┬áalmam─▒┼čt─▒r.) Bir roman kurgusu ile de kar┼č─▒ kar┼č─▒ya de─čiliz. (Breton, hi├žbir┬ázaman bir roman yazmad─▒─č─▒ gibi, roman─▒ yarat─▒c─▒ yaz─▒nsal bir eylem olarak da┬ág├Ârmez.) 20. y├╝zy─▒l yaz─▒n─▒n kendine ├Âzg├╝, t├╝r d─▒┼č─▒ bir metnidir Nadja.┬áS├╝rrealizmin yaln─▒zca sanatsal bir kuram olmad─▒─č─▒n─▒, ya┼čam─▒n bir par├žas─▒┬áoldu─čunu duyurmak istemektedir bu kitab─▒yla Breton. G├╝nl├╝k ya┼čam─▒n i├žinde┬áger├že─či a┼čan insanlar─▒n, durumlar─▒n varoldu─čunu belgelemek ister. Ya┼čam,┬árastlant─▒lardan olu┼čur. Ama derinine indi─činizde, bu rastlant─▒lar─▒n kendi┬áaralar─▒nda bir anlamlar─▒ vard─▒r. D├╝┼č, sanr─▒, say─▒klama ya┼čam─▒m─▒z─▒n birer┬ápar├žas─▒d─▒r. Her d├╝┼č├╝n, her sanr─▒n─▒n, her say─▒klaman─▒n g├╝nl├╝k ya┼čamda bir┬ákar┼č─▒l─▒─č─▒ vard─▒r. Yaln─▒z ya┼čanm─▒┼č olanlardan de─čil, ya┼čanacak olanlardan da┬ákaynaklanabilir bunlar. Nadja, gen├ž Breton’un bir sokakta kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒, bir┬ám─▒knat─▒s gibi onu kendisine ├žeken kad─▒n, sanki s├╝rrealizmin kendisidir.┬áDo─ča├╝st├╝ g├╝├žlere inanan Breton, Nadja’n─▒n ├žekim alan─▒na girer ve ona┬á“Gizemin kar┼č─▒s─▒nda Ta┼čtan adam, anla beni” der. Sonra ekler: “K├Âm├╝r┬átopaklar─▒yla dolu bir deli─čin karanl─▒─č─▒nda bir sarka├ž gibi sallanan bu terazi de┬áneyin nesi?”

Ger├žekten neyin nesidir “d├╝┼č├╝ncelerini ayakkab─▒lar─▒n─▒n a─č─▒rl─▒─č─▒yla daha da┬áa─č─▒rla┼čt─▒rmamak” isteyen bu kad─▒n─▒n s├Âzleri?

Ger├že─čin, ger├žek├╝st├╝c├╝ bir bi├žimde s├Âylenmi┼č do─črular─▒ olmas─▒n?

Bir ak─▒l hastanesinde noktalanan Nadja’n─▒n ya┼čam─▒na kar┼č─▒n, Breton ┼č├Âyle┬áyazacakt─▒r: “Nadja i├žin ak─▒l hastanesinin (t─▒marhane i├žin ak─▒l hastanesi,
T├╝rk├žeÔÇÖmizin ger├žek├╝st├╝c├╝ deyi┼člerinden biri. -F.E.) i├žiyle d─▒┼č─▒ aras─▒nda pek bir┬áfark olmad─▒─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝n├╝yordum.”

Ni├žin, yaln─▒zca Nadja i├žin?

Ni├žin, “psikiyatriye, onun afra tafras─▒na, eserlerine nefret” duyan herkes i├žin┬áde─čil?

“Delilik olmayanla, delilik aras─▒nda, iyi bilindi─či gibi, bir s─▒n─▒r olmamas─▒,┬ábunlardan birinin de, ├Âtekinin de alg─▒ ve d├╝┼č├╝ncelerine farkl─▒ de─čerler┬áy├╝klemekten” yazar─▒n ka├ž─▒nmas─▒ dolay─▒s─▒yla m─▒?

Bilmiyorum.

Bildi─čim, insan Nadja’n─▒n de─čil, yap─▒t Nadja’n─▒n ger├že─či. Bu da sanatsal bir┬áger├žek. G├╝nl├╝k ger├žekli─či, onu anlat─▒rken bile a┼čan, onun i├žindeki do─ča ve┬áger├žek├╝st├╝n├╝ sergileyen ve insan─▒n i├žinde bir ba┼čka insan oldu─čunu (Eluard)┬ádile getiren g├Âr├╝nmeyeni, alg─▒lanmayan─▒ yads─▒mayan, tam tersine onlara ┼čapka┬á├ž─▒karan, d├Ârt g├Âzle bakan bir yakla┼č─▒m.

Bu “zaman─▒n alt─▒n─▒n─▒ arayan”, 20. y├╝zy─▒l sanat─▒n─▒n en b├╝y├╝k devrimini yapan┬ásanat├ž─▒n─▒n y├╝re─či, dostu ve uzun y─▒llar yolda┼č─▒ olan Marcel Duchamps’n─▒n┬á├Âl├╝m├╝n├╝n ard─▒ndan yazd─▒─č─▒ gibi, a┼čk i├žin ├žarpm─▒┼čt─▒r t├╝m ya┼čam─▒ boyu. “B├Âylesi┬áb├╝y├╝k bir a┼čk g├╝c├╝ne sahip bir ba┼čka insan tan─▒mad─▒m. Ya┼čam─▒n y├╝celi─čini┬áb├Âylesi bir sevme yetene─či (…). Breton, ├žarpan bir y├╝rek gibi severdi.”

Nadja, i┼čte b├Âylesi sevmeyi bilen bir insan─▒n ya┼čam ve yaz─▒ ser├╝venindeki┬áduraklardan biri.

Altm─▒┼č d├Ârt y─▒l sonra da, ilk yaz─▒ld─▒─č─▒ g├╝n├╝n tazeli─čini ta┼č─▒yor.

A┼čk─▒n ├ži├že─či solmad─▒─č─▒ i├žin.

Ferit Edg├╝, A─čustos 1992

Bir cevap yaz─▒n

E-posta hesab─▒n─▒z yay─▒mlanmayacak. Gerekli alanlar * ile i┼čaretlenmi┼člerdir